Nizamülmülk, Ömer Hayyam ve Hasan Sabbah

Bir eğitimci olarak sınıfa her adım attığımda, tahtanın karşısında oturan sıralara bakar ve içimden hep aynı soruyu sorarım: “Bu sıralardan yarın kimler, nasıl bir dünyayı inşa etmek üzere kalkacak?”

Her öğrenci bir tohumdur; aynı toprakta büyür, aynı havayı solar, aynı öğretmenin sesinde şekillenir. Fakat gün gelip de o tohumlar filizlendiğinde, her biri kendi özünün ve seçimlerinin rüzgârına kapılıp bambaşka yönlere savrulur.

Tarihin en meşhur ama doğruluğundan ziyade derinliğiyle yaşayan bir rivayeti vardır: Büyük Selçuklu çağında, aynı ilim halkasında diz kırıp aynı hocanın rahlesinden geçen üç gencin hikâyesi… Nizamülmülk, Ömer Hayyam ve Hasan Sabbah.

Tarihçiler bu üç ismin aynı dönemde aynı sınıfta bulunmasını tarihsel olarak doğrulamasa da, bu menkıbe yüzyıllardır geçerliliğini yitirmez. Çünkü bu anlatı, bir sınıfın içinden çıkan üç farklı insan tipolojisinin ve üç ayrı kaderin en çarpıcı aynasıdır.

Rivayet odur ki, gençlik yıllarında zekâları ve kabiliyetleriyle akranlarından sıyrılan bu üç dost, bir gün kendi aralarında bir sözleşme yaparlar:

“Hangimiz hayatta daha yüksek bir mevkiye gelirse, diğer ikisini tutacak, unutmayacak…”

Yıllar geçer. Aynı meğitimle yetişen bu üç zihin, hayata atıldıklarında yollarını tamamen ayırır.

Nizamülmülk, imkânı ve yeteneğini düzen ve devlet için kullanır. Mührü eline aldığında devleti kurumlaştırır; Nizamiye Medreseleri’ni kurarak eğitimi, bilimi ve adaleti sistemleştirir. O, toplumun huzurunu ve sürekliliğini inşa eden “kurucu akıl” olur.

Ömer Hayyam, hırstan ve makam kavgalarından uzak durur. Nizamülmülk’ün huzuruna çıktığında, şan ve unvan değil; sadece çalışabileceği, gökyüzünü inceleyebileceği bir kütüphane ve huzur ister. O, bilginin, rubailerin ve yıldızların dünyasına çekilerek “özgür akıl ve tefekkür” yolunu seçer.

Hasan Sabbah ise bambaşka bir arzunun peşine düşer. Zekâsını, hakikat saydığı kendi davası uğruna mutlak bir adanmışlığa ve güce dönüştürür. Alamut Kalesi’nin gölgelerine çekilerek iktidara, devlete ve mevcut düzene karşı sert, gizemli bir mücadelenin merkezine yerleşir. O da “adanmış hırsın ve isyanın” sembolü haline gelir.

İşte bir eğitimcinin bu menkıbeden alacağı en büyük ders buradadır:

Aynı sınıfta yan yana oturan, aynı müfredatı okuyan, aynı tahtaya bakan çocukların önünde üç ayrı kapı durur: Düzen kurmak, hakikati aramak veya yıkıcı bir güce dönüşmek.

Eğitim sadece bilgi yüklemek değildir. Eğitim; bir zihne yön verirken, o zihnin vicdanla, adaletle ve insanlıkla bağını kurabilmektir. Çünkü kontrol edilmeyen yüksek bir zekâ, vicdandan yoksun kaldığında Hasan Sabbah’ın yıkıcılığına; tefekkürden ve huzurdan uzaklaştığında makam hırsının kurbanına dönüşebilir.

Nizamülmülk’ün devleti tutan aklı da, Hayyam’ın evreni anlama arzusu da, Hasan Sabbah’ın karanlık adanmışlığı da bir zamanlar aynı sıralarda filizlenmişti.

Sınıflarımızda oturan gençlerin yarın hangi yolu seçeceği; onlara sadece ne öğrettiğimizle değil, ruhlarına nasıl dokunduğumuzla ve onlara hangi değerleri aşıladığımızla belirlenecek. Biz eğitimcilere düşen, o sıralardan devlete Nizamülmülk adaletini, bilime Hayyam zarafetini katacak nesiller yetiştirmek; zekâyı kibre ve yıkıcılığa kaptırmamaktır.

hayatın sonunda; yaptığımız seçimler, oturduğumuz ilk sıradan daha çok şey söyler.
Milli Maarif, bir toplumun Nizamülmülk kurumsallığı ile Ömer Hayyam özgür düşüncesini harmanlayabildiği ölçüde başarılı olur.
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, nitelikli bir değerler silsilesi ve beceri seti sunma iddiasında olsa da; bazı kaygılardan uzak tutulması, eleştirel aklı ve fen bilimlerindeki derinliği gölgelememesi ve öğretmen altyapısıyla desteklenmesi hususunda ciddi testlerle karşı karşıyadır. 
Bu eksikler giderilmediği takdirde model, kağıt üzerinde kalan bir temenni veya belirli dönemlerin tercihi olmaktan öteye geçemez.
Kalın sağlıcakla…